တကမာၻလံုးမွာ HIV သုည ျဖစ္ေရး၊ HIV ပိုးရွိေနသူေတြကို ခြဲျခားဆက္ဆံတာ သုညျဖစ္ေရး၊ AIDS ေၾကာင့္ေသဆံုးရတာ သုညျဖစ္ေရးဆိုတဲ့ မဟာ-ေမွ်ာ္မွန္းခ်က္ၾကီးဆီ ဦးတည္ပါတယ္။ လက္တြဲလုပ္ေဆာင္ေနသူေတြ၊ ပါဝင္ပတ္သက္သူေတြနဲ႔ ေဝဒနာသည္ေတြကေန အဲလို ေမွ်ာ္မွန္းထားတာပါ။
• ကမာၻမွာ ၂ဝ၁ဝ အကုန္မွာ HIV ပိုးရွိေနသူေပါင္း ၃၄ သန္းရွိတယ္။ ၂ဝဝ၁ ကထက္ ၁၇% ပိုမ်ားလာတယ္။
• ၂ဝ၁ဝ အတြင္း လူနာသစ္ေပါင္း ၂႕၇ သန္းတိုးလာတယ္။ အဲဒီအထဲမွာ ကေလးေပါင္း ၃၉ဝဝဝဝ ေယာက္ပါတယ္။
• အမ်ားစုကေတာ့ ေဆးကုႏိုင္လာၾကတယ္။
• AIDS နဲ႔ဆက္ႏႊယ္ျပီး ေသဆံုးရသူ အေရအတြက္ ၂ဝဝ၅ တံုးက ၂႕၂ သန္း ရွိခဲ့ရာကေန ၂ဝ၁ဝ အကုန္မွာ ၁႕၈ သန္းအထိ က်သြားတယ္။
• ၃၃ ႏိုင္ငံမွာ ျဖစ္ႏွဳန္း က်လာတယ္။
• အာရွတိုက္မွာ ဒုတိယအမ်ားဆံုး ရွိတယ္။ ေတာင္ နဲ႔ အေရွ႕ေတာင္အာရွေဒသမွာ ၂၇ဝဝဝဝ ေယာက္ HIV ပိုး ရွိေနၾကတယ္။ ဒါဟာ ၁၉၉၆ တံုးက စံခ်ိန္တင္ခဲ့တာထက္ ၄ဝ% က်သြားတာျဖစ္တယ္။ အိႏၵိယမွာ ၅၆% က်ဆင္းသြားတယ္။
• ႏိုင္ငံတခုထဲမွာ အျဖစ္မ်ားေဒသ ဆိုတာရွိတယ္။ ဥပမာ တရုတ္ႏိုင္ငံမယ္ ျပည္နယ္ ၅ ခုမွာ ၅၃% ျဖစ္ေနတယ္။
• အမ်ိဳးသမီးေတြမွာ HIV ပိုးရွိေနတာက ၅ဝ% နဲ႔ တန္းေနတယ္။ ဆာဟာရ-ေအာက္ပိုင္း ေဒသေတြမွာေတာ့ အမ်ိဳးသမီးေတြမွာ ၅၉% ရွိေသးတယ္။
• လိင္နဲ႔အသက္ေမြးသူေတြ၊ မူးယစ္ေဆးထိုးသူေတြ၊ လိင္တူဆက္ဆံသူေတြမွာ ဆက္လက္မ်ားေနဆဲ ျဖစ္တယ္။ တျခားအုပ္စုေတြကိုလဲ ကူးစက္ေနေသးတယ္။
Behaviour change အမူအက်င့္ ေျပာင္းလဲတာ မပါဘဲနဲ႔ေတာ့ ေရာဂါကူးစက္မႈ က်ဆင္းစရာမရွိဘဲ တႏွစ္မွာ လူနာသစ္ ၃၅ဝဝဝ ဦး ႏွစ္တိုင္း တိုးလာေနပါလိမ့္မယ္။ ဥပမာေကာင္းတခုက မာလာဝီ မွာျဖစ္ပါတယ္။ လိင္ဆက္ဆံတဲ့ အမူအက်င့္ မေျပာင္းခင္က ၄% ရွိေနခဲ့ရာကေန ၁% ကို ေလွ်ာ့က်လာတယ္။ ဒါဟာ လူ ၁၅ဝဝဝ ကို ကယ္ဆယ္ရာ က်တယ္။
• လူရြယ္ေတြမွာ ေရာဂါကူးစက္မႈ က်ဆင္းတာ ၂၄ ႏိုင္ငံထဲမွာ ၂၁ ႏိုင္ငံရွိတယ္။
• ကိုယ္ဝန္ေဆာင္ေတြမွာ က်ဆင္းလာတာ ၁၂ ႏိုင္ငံရွိတယ္။
• အေဖၚအမ်ားၾကီးနဲ႔ လိင္ဆက္ဆံတဲ့ ေယာက္်ားဦးေရ က်ဆင္းလာတာ ၁၂ ႏိုင္ငံနဲ႔ အေဖၚအမ်ားၾကီးနဲ႔ လိင္ဆက္ဆံတဲ့ မိန္းမဦးေရ နည္းလာတာ ၆ ႏိုင္ငံရွိတယ္။
• (ကြန္ဒြမ္) သံုးသူဦးေရ ၁၇ ႏိုင္ငံမွာ (က်ား ၇ နဲ႔ မ ၅) တက္လာတယ္။
• အသက္ ၁၅ ႏွစ္မတိုင္ခင္ လိင္ဆက္ဆံတဲ့ လူငယ္ဦးေရလဲ ၁၈ ႏိုင္ငံမွာ က်ဆင္းတယ္။
• ေယာက္်ားေလးေတြ ပန္းငံုတာကို ျဖတ္ေပးႏွဳန္းလဲ တက္လာတယ္။
Antiretroviral therapy (ART) ေဆး ေပးနည္းဟာ HIV ကူးစက္တာကို ကာကြယ္ႏိုင္တယ္။ အားတက္စရာ ေကာင္းတာက ၆႕၆ သန္း ေဆးရေနၾကျပီ။ ဒါက ေဆးရသင့္သူမွန္သမွ်ထဲမွာ တဝက္ ေလာက္ရွိတယ္။ ဒါေပမဲ့ ေျပာင္းလဲ လုပ္စရာေတြလုပ္မွ ျဖစ္ပါမယ္။ ေရတိုကေန ေရရွည္၊ ကြက္တိ-ကြက္ၾကားကေန က်ယ္ျပန္႔တာ၊ ရင္းႏွီးျမွဳတ္ႏွံ႔မႈ အေျပာင္းအလဲေတြ လိုပါမယ္။
ေဆးေပးႏိုင္တာဟာ HIV တိုက္ဖ်က္ေရးမွာ တိုးတက္မႈ ျမန္ဆန္ေစဘို႔ရာ အဓိကအေၾကာင္း ျဖစ္ပါတယ္။ ဆာဟာရ ေအာက္ပိုင္းေဒသေတြမွာ ေဆးရသူဦးေရ ၂ဝ% တိုးလာတယ္။ ဆင္းရဲတဲ့၊ အသင့္အတင့္သာ တတ္ႏိုင္တဲ့ ႏိုင္ငံေတြမွာ စုစုေပါင္း လူဦးေရ အနည္းဆံုး ၆႕၆ သန္း ေဆးရေနျပီ။ ဒါစာ ေဆးရသင့္သူ ၁၄႕၂ သန္းထဲက ၄၇% ရေနၾကတာ ျဖစ္တယ္။ ၂ဝဝ၉ တံုးက ၃၉% သာရခဲ့တယ္။ ၇ဝ-၈ဝ% ေဆးရေနတဲ့ႏိုင္ငံေတြကေတာ့ ေဘာ့စ္ဝါနာ၊ နမီးဘီးယား၊ ရဝမ္ဒါ၊ ဆြာဇီလန္ နဲ႔ ဇမ္ဘီယာ ႏိုင္ငံေတြ ျဖစ္တယ္။
• ကူးစက္ေစႏိုင္တဲ့ အႏၲရာယ္မ်ားသူေတြကို ဦးစားေပးျပီး ကာကြယ္-ကုသေရးလုပ္တာ မွန္ကန္တာ ေတြ႔ရတယ္။
• ေဆးေပးတာဟာ ကာကြယ္တာလဲ ျဖစ္တယ္။ လူနာရဲ႕ အေျခအေနလဲ တိုးတက္မယ္။ ေသဆံုးမႈလဲ နည္းမယ္။ Viral load လဲ နည္းေစလို႔ ကူးစက္မႈကို က်ဆင္းေစတယ္။
• ေဆးေပးႏိုင္တာေရာ ကာကြယ္တာပါ အခုအခါ စံခ်ိန္တင္ေအာင္ တိုးတက္လာတယ္။
• ၁ဝ% အထိကူးစက္မႈရွိတဲ့ ႏိုင္ငံေတြမွာ ေဆးေပးတာ၊ အမူအက်င့္ ေျပာင္းေပးတာ နဲ႔ ေယာက္်ားေလး ပန္းအဖ်ား ျဖတ္ေပးတာေတြ တြဲလုပ္တာ ေအာင္ျမင္တယ္။ ဥပမာ နမီးဘီးယား။ (ကြန္ဒြမ္) အသံုးျပဳတာ ၇၅% နီးပါး ရွိလာတယ္။ လိင္ဆက္ဆံေဖၚမ်ားသူဦးေရလဲ ေယာက္်ားထဲမွာ ၁၁% နဲ႔ မိန္းမေတြထဲမွာ ၂% သာရွိေတာ့တယ္။ ေဆးရသူ ဦးေရလဲ ၉ဝ% အထိရွိတယ္။
• ကူးစက္မႈ အလြန္ထူေျပာတဲ့ ေနရာေတြမွာ ကူးစက္မႈ က်လာေပမဲ့ တန္းေနတာလဲ ေတြ႔တယ္။ ေယာက္်ားေလး ပန္းငံုတာကို ျဖတ္ေပးတဲ့နည့္ပါ ထည့္သံုးတယ္။
• ျပႆနာၾကီး တခုကေတာ့ ၆ဝ% ဟာ ပိုးရွိေနတာကို မသိၾကတာဘဲ။
HIV နဲ႔ TB တီဘီ
• HIV ပိုးရွိေနျပီး ART ေဆးမရသူေတြဟာ တီဘီ ျဖစ္ဘို႔ အဆေပါင္း ၂ဝ-၃ဝ ပိုတယ္။
• ၂ဝ၁ဝ တံုးက HIV ပိုးရွိေနသူေတြထဲက ၁၃% TB ျဖစ္ခဲ့တယ္။ လူေပါင္း ၃၆ဝဝဝဝ ေယာက္ တီဘီေၾကာင့္ ေသဆံုးရတယ္။ ဒါဟာ ၂ဝဝ၄ ကေန က်လာေတာ့ ျဖစ္တယ္။
• INH preventive therapy ေဆးနဲ႔ ကာကြယ္မႈေပးရင္ HIV ရွိေနသူေတြကို ၃ဝ% ကာကြယ္မႈ ရတယ္။
• HIV နဲ႔ TB ကိုပါ ေရာျပီး၊ ကာကြယ္-ကုသေရး လုပ္သင့္တယ္။
• ၂ဝ၁၅ ေရာက္ရင္ တဝက္ ေလွ်ာ့ခ်ႏိုင္ေအာင္ ဒါေတြလုပ္ရမယ္။
o HIV နဲ႔ TB တြဲျဖစ္တာကို တဝက္ေလွ်ာ့ဘို ၂ ဆ လုပ္ရမယ္။ လက္ရွိ HIV နဲ႔ TB ျဖစ္သူ ေဆးကုသမႈ ခံယူေနတာ ၃ ပံု ၁ ပံု ထက္နည္းေနတယ္။
o TB cure rates တီဘီ ေပ်ာက္တာကို ၇ဝ-၈ဝ% ျဖစ္ေစရမယ္။
o TB detection rate တီဘီ ေရာဂါရွာေဖြတာက ၈ဝ% ျဖစ္ရမယ္။
Smart investments ရင္းႏွီးျမွဳတ္ႏွံ႔မႈ
ရင္းႏွီးျမွဳတ္ႏွံ႔မႈ လုပ္တာ (စမတ္) က်ရမယ္။ လက္ရွိ စီးပြါးေရး အခက္အခဲၾကီးေၾကာင့္ ရံပံုေငြ နည္းလာတယ္။ ၂ဝ၁ဝ ကုန္ အထိရတာ ၁၅ ဘီလ်န္ရွိတယ္။ ႏိုင္ငံတကာ အကူအညီေငြပမာဏဟာ ၂ဝဝ၉ တံုးက ၈႕၇ ဘီလ်န္ကေန ၂ဝ၁ဝ မွာ ၇႕၆ ဘီလ်န္သာရတယ္။ ၂ဝ၁၁ ဇြန္လမွာ အဖြဲ႔ဝင္ႏိုင္ငံေတြကေန ၂၂-၂၄ ဘီလ်န္ ထည့္ဝင္ဘို႔ သေဘာတူခဲ့ၾကတယ္။ ၂ဝ၁၅ အထိ ႏွစ္စဥ္ အဲလိုရေနဘို႔ လိုတယ္။ ရလာတာေတြကိုလဲ ေနရာမွန္မွာ သံုးဘို႔ လိုတယ္။ Vaccine research ကာကြယ္ေဆး သုေတသန ဆက္လုပ္ဘို႔ လိုတယ္။
Basic programme activities အေျခခံ စီမံခ်က္လုပ္ငန္းမ်ား
၁။ ကူးစက္ခံရဘို႔ လမ္းမ်ားသူ အုပ္စုေတြကို ျပစ္မွတ္ထားျပီး ေဆာင္ရြက္ေရး။
(က) လိင္နဲ႔ အသက္ေမြးသူေတြနဲ႔ သူတို႔ ေဖါက္သည္ေတြ၊
(ခ) မူးယစ္ေဆးထိုးသူေတြ၊
(ဂ) လိင္တူဆက္ဆံသူေတြ။
၂။ ကေလးေတြမွာ ကူးစက္မလာေစေရး။
၃။ အမူအက်င့္ ေျပာင္းေပးေရး။
၄။ (ကြန္ဒြမ္) သံုးလာေစေအာင္နဲ႔ ျဖန္႔ျဖဴးေပးေရး။
၅။ ေဆးကုသမႈေပးတာနဲ႔ အေထာက္အကူေပးေရး။
၆။ ေယာက္်ားေလးေတြကို ပန္းအဖ်ား ျဖတ္ေပးတာတာကို ကာယကံရွင္ သေဘာတူ လုပ္လာေစေရး။
Dr. တင့္ေဆြ
၂၃-၁၁-၂ဝ၁၁
